AYM’den Yoksulluk Nafakasında “Süresizlik” Kararı: Detaylı Analiz

Giriş ve Olayın Özeti

Türk Medenî Kanunu’nda yer alan yoksulluk nafakası müessesesi, boşanma davalarının en temel ve tartışmalı konularından birini oluşturmaktadır. Özellikle 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun 175. maddesinde yer alan “…süresiz olarak…” ibaresi, zaman zaman hukuk çevrelerinde ve kamuoyunda geniş yankı uyandıran tartışmalara konu olmuştur. Bu bağlamda, Anayasa Mahkemesi’nin 2011/136 E., 2012/72 K. sayılı ve 17.05.2012 tarihli kararı, yoksulluk nafakası uygulamasının Anayasa’ya uygunluğunu değerlendirmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Olay, Kestel Asliye Hukuk Mahkemesi’nin (Aile Mahkemesi Sıfatıyla) başvurusuyla başlamıştır. Mahkeme, davacı aleyhine hükmedilen yoksulluk nafakasının kaldırılması talebiyle açılan davada, Türk Medenî Kanunu’nun 175. maddesinin birinci fıkrasındaki “…süresiz olarak…” ibaresinin Anayasa’nın 2., 10. ve 41. maddelerine aykırı olduğu kanaatine varmış ve iptali için Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuştur.

Başvuran Mahkeme, itiraz gerekçesinde, söz konusu ibarenin boşanmada kusurlu görülen kişinin ekonomik durumuna bakılmaksızın ömür boyu nafaka yükümlülüğü altına sokulmasına yol açtığını, bunun adalet hissiyle bağdaşmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, yoksulluk nafakasının süresiz olmasının yeniden evlenmeyi engelleyici, çalışmamayı teşvik edici ve nafaka yükümlüsünü ağır bir mali külfet altına sokarak özgürlüğünü kısıtlayıcı sonuçlar doğurduğu, Anayasa’nın hukuk devleti, sosyal devlet, eşitlik ve ailenin korunması ilkelerine aykırılık teşkil ettiğini belirtmiştir.

Hukuki Değerlendirme ve Karar

Anayasa Mahkemesi, itiraz konusu “…süresiz olarak…” ibaresini Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan “sosyal hukuk devleti”, 10. maddesindeki “eşitlik” ve 41. maddesindeki “ailenin korunması” ilkeleri çerçevesinde incelemiştir.

Mahkeme, öncelikle “sosyal hukuk devleti” ilkesinin vatandaşlarına asgari bir yaşama düzeyi sağlamayı ve insan onurunu korumayı amaçladığını vurgulamıştır. Türk Medenî Kanunu’nun 175. maddesine göre yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için belirli koşulların bulunduğunu belirtmiştir: Boşanmaya hükmedilmesi, nafaka talep eden eşin boşanma yüzünden yoksulluğa düşmesi, diğer eşle eşit veya daha az kusurlu olması ve nafaka talep edilen eşin ödeyebilecek ekonomik gücünün bulunması. Nafaka yükümlüsünün kusurunun aranmadığı da ifade edilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, kilit bir nokta olarak, itiraz konusu “süresiz olarak” ibaresinin, nafaka alacaklısının her zaman, ölünceye kadar yoksulluk nafakası alacağı anlamına gelmediğini açıklamıştır. Kanun koyucunun amacının, boşanmadan dolayı yoksulluğa düşecek eşin, şartları bulunduğu sürece ekonomik yönden desteklenmesi ve asgari yaşam gereksinimlerinin karşılanması olduğunu belirtmiştir. Bu şartların, Türk Medenî Kanunu’nun 176. maddesinde düzenlendiği ve evlenme, taraflardan birinin ölümü, fiilen evli gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürme gibi durumlarda nafakanın kalkabileceğinin altı çizilmiştir.

Mahkeme, evlilik birliğinde eşler arasında geçerli olan dayanışma ve yardımlaşma yükümlülüğünün, evlilik birliğinin sona ermesinden sonra da kısmen devamının ahlaki değerler ve sosyal dayanışma düşüncesine dayandığını ifade etmiştir. Yoksulluk nafakasının amacının nafaka alacaklısını zenginleştirmek değil, asgari yaşam gereksinimlerini karşılamak olduğunu belirtmiştir. Bu yükümlülüğün, sosyal hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak getirildiği sonucuna varılmıştır.

Bu gerekçelerle Anayasa Mahkemesi, itiraz konusu kuralın Anayasa’nın 2. maddesine aykırı olmadığına karar vermiştir. Kuralın Anayasa’nın 10. ve 41. maddeleriyle bir ilgisi bulunmadığına hükmederek, iptal istemini oyçokluğuyla reddetmiştir.

Yorum

Anayasa Mahkemesi’nin bu kararı, yoksulluk nafakasına ilişkin mevcut yasal düzenlemenin Anayasal denetimden geçtiğini ve “süresiz” ibaresinin belirli şartlar dahilinde yorumlanması gerektiğini pekiştirmiştir. Karar, toplumda uzun süredir devam eden “süresiz nafaka mağduriyeti” tartışmalarına hukuki bir yanıt niteliğindedir. Ancak, karara ilişkin yazılan karşı oy yazısı, uygulamanın yol açtığı bazı sorunlara dikkat çekerek, bu konudaki toplumsal ve hukuki tartışmaların devam edeceğinin sinyallerini vermektedir.

Karşı oy yazısında Üye Hicabi DURSUN, yoksulluk nafakasının “süresiz” olmasının sosyal devlet ilkesine, hakkaniyete ve mantığa uygun olmadığını savunmuştur. Boşanmış eşler arasındaki hukuki ilişkinin bitmesine rağmen ömür boyu süren bir sorumluluğun insafsızlık olduğunu, nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması davalarının “özel hayatı ihlal” ve “psikolojik baskı” risklerini taşıdığını belirtmiştir. Ayrıca, yoksulluk nafakasının çalışmamayı teşvik edebileceği ve evlilik dışı birliktelikleri özendirebileceği eleştirilerine yer vermiştir. Yoksulluğun sadece eşinden boşanma ile ilgili olmadığını, devletin aktif mücadele etmesi gereken yapısal bir sorun olduğunu vurgulayarak, sorumluluğun tek bir eş üzerine ömür boyu yüklenmesinin sosyal devlet ilkesine aykırılık teşkil ettiğini belirtmiştir.

Anayasa Mahkemesi çoğunluğunun kararı, TMK 175. maddenin lafzında geçen “süresiz” kelimesini, TMK 176. maddesi ile birlikte değerlendirerek, bir “ömür boyu mutlak süreklilik” değil, “koşulları devam ettiği sürece süreklilik” olarak yorumlamıştır. Bu yorum, yoksulluk nafakası yükümlülerinin, nafaka alacaklısının durumunda meydana gelen değişiklikleri takip ederek nafakanın kaldırılması veya indirilmesi davası açma haklarının her zaman saklı olduğunu göstermektedir.

Türkyılmaz Hukuk Bürosu olarak, bu tür karmaşık hukuki süreçlerde, müvekkillerimizin haklarını en doğru şekilde savunmak ve değişen koşullara uygun yasal adımları atmak için titizlikle çalışmaktayız. Yoksulluk nafakası davaları, hem alacaklı hem de borçlu taraf için önemli sonuçlar doğurduğundan, hukuki danışmanlık ve temsil büyük önem taşımaktadır.

Karar Künyesi

• Esas Sayısı: 2011/136
• Karar Sayısı: 2012/72
• Karar Günü: 17.5.2012
• İtiraz Yoluna Başvuran: Kestel Asliye Hukuk Mahkemesi (Aile Mahkemesi Sıfatıyla)

Hukuki süreçleriniz hakkında profesyonel destek almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.