Haftalık Yasal Çalışma Süresi Kaç Saattir? Günde 11 Saatten Fazla Çalıştırılmak Yasak mı?

İşyerinizde günde 11 saatten fazla çalıştırılıyorsanız, bunun normal bir durum olmadığını, yasal bir sınırın aşıldığını bilmelisiniz.

Gece çalışmalarındaki 7,5 saatlik mutlak sınırı, bu sınırları aşan çalışmaların nasıl ücretlendirildiğini ve haklı fesih hakkınızı anlatıyoruz.

İş Hukukunda Haftalık Yasal Çalışma Süresi Ne Kadardır?

İş Hukuku mevzuatımızın temel direğini oluşturan ve çalışma şartlarını düzenleyen 4857 sayılı İş Kanunu‘nun 63. maddesine göre, Türkiye’de genel bakımdan yasal çalışma süresi haftada en çok 45 saat olarak belirlenmiştir. Kanun, işçilerin sömürülmesini engellemek için bu tavan süreyi mutlak bir kural olarak koymuştur.

İş sözleşmelerinde aksi kararlaştırılmamışsa, bu 45 saatlik süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanmak zorundadır. Örneğin, haftada 6 gün çalışılan bir fabrikada veya ofiste, günlük normal çalışma süresi 7,5 saattir (6 gün x 7,5 saat = 45 saat). Haftada 5 gün çalışılan yerlerde ise günlük normal mesai 9 saattir.

Denkleştirme (Esnek Çalışma) Sistemi Nedir?

İşverenler bazen işlerin yoğun olduğu dönemlerde işçileri daha fazla, durgun olduğu dönemlerde ise daha az çalıştırmak isteyebilirler. İş Kanunu, tarafların yazılı anlaşması şartıyla “denkleştirme” sistemine izin vermiştir. Buna göre, haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılabilir.

Ancak iki aylık (toplu iş sözleşmeleriyle dört aya, turizm sektöründe ise altı aya kadar artırılabilen) bir denkleştirme süresi içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresi olan 45 saati kesinlikle aşamaz. Bu sistemde dahi işçinin günlük çalışma süresinin mutlak bir tavanı vardır.

Günde 11 Saatten Fazla Çalıştırılmak Yasak mı? (Mutlak Sınır)

Çalışanların en çok mağdur olduğu ve işverenlerin en sık ihlal ettiği kural günlük çalışma süresinin üst sınırıdır. İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4. maddesi ve İş Kanunu’nun 63. maddesi uyarınca, denkleştirme sistemi uygulansa dahi günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz.

Bu 11 saatlik üst sınır, “mutlak emredici” bir kamu düzeni kuralıdır. Bunun anlamı şudur: İşvereniniz size çok yüksek mesai ücretleri teklif etse ve siz de “Ben daha fazla para kazanmak için kendi rızamla günde 13 saat çalışmak istiyorum” diyerek yazılı bir onay (muvafakat) verseniz bile, günde 11 saatin üzerinde çalıştırılmanız yasal olarak kesinlikle yasaktır. Yasalar, işçinin sağlığını ve bedensel bütünlüğünü işçinin kendi rızasına dahi bırakmamıştır.

Ara Dinlenme (Mola) Sürelerinin 11 Saat Hesabına Etkisi

Bir işçinin işyerinde fiilen geçirdiği her saat “çalışma süresi” sayılmaz. 4857 sayılı Kanun’un 68. maddesine göre, işçilere verilen ara dinlenmeleri (yemek, çay, ihtiyaç molaları) çalışma süresinden sayılmamaktadır. Günlük çalışma süresinin sınırları aşılıp aşılmadığı hesaplanırken bu molalar dışarıda bırakılır. Kanuni asgari ara dinlenme süreleri şunlardır:

• 4 saat veya daha kısa süreli işlerde: En az 15 dakika.
• 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 saat dâhil) işlerde: En az yarım saat (30 dk).
• 7,5 saatten fazla süreli işlerde: En az 1 saat.
• 11 saat ve daha fazla süren çalışmalarda: Yargıtay içtihatlarına göre en az 1,5 saat mola verilmesi zorunludur.

Örneğin; sabah 08:00’de işbaşı yapıp akşam 20:30’da işten çıkan bir işçi, işyerinde toplam 12,5 saat geçirmiş olur. Ancak bu süreden 1,5 saatlik yasal ara dinlenmesi düşüldüğünde, fiili çalışma süresi tam 11 saat olarak hesaplanır. Eğer bu işçi akşam 21:30’a kadar çalıştırılırsa, fiili çalışma süresi 12 saati bulacağı için yasal 11 saatlik mutlak sınır aşılmış olacaktır ve bu durum yasa dışıdır.

Gece Çalışmalarında Mutlak Sınır (7,5 Saat Kuralı)

İş hukukumuz, insan biyolojisine aykırı olan gece çalışmalarını gündüz çalışmalarından daha da sıkı kurallara bağlamıştır. İş Kanunu’nun 69. maddesine göre, çalışma hayatında “gece” dönemi en geç saat 20:00’de başlayarak en erken saat 06:00’ya kadar geçen süreyi kapsar.

İşçilerin gece çalışmaları kural olarak 7,5 saati geçemez. Yani haftalık 45 saatinizi doldurmamış olsanız dahi, gece vardiyasında 7,5 saati aşan bir çalışma yaptırılamaz. Ancak turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma/sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde, “işçinin yazılı onayının alınması şartıyla” 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilmesi istisnai olarak mümkündür.

Haftalık 45 Saati veya Günlük 11 Saati Aşan Çalışmaların (Fazla Mesai) Ücretlendirilmesi

Kanunların belirlediği süreleri aşan çalışmalar işçinin “fazla mesai” alacağını doğurur. Fazla çalışma ücretinin hesaplanması İş Kanunu’nun 41. maddesinde güvence altına alınmıştır.

Ayrıca kanun, işçinin korunması amacıyla “Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz” kuralını getirmiştir. Ancak işveren sizi yılda 400 saat çalıştırmışsa, “Yasal sınır 270’ti, gerisini ödemem” gibi bir savunma yapamaz; çalıştığınız her dakika size %50 zamlı ödenmek zorundadır. İçeride biriken geçmiş 5 yıllık mesai haklarınızın maddi karşılığını tespit etmek için Fazla Çalışma(Mesai) Ücreti Hesaplama sayfamızdaki araçları güvenle kullanabilirsiniz.

Sınırları Aşan Çalışmalarda İşçinin Haklı Nedenle Fesih (Tazminatlı İstifa) Hakkı

Eğer işvereniniz sizi yasal üst sınır olan günde 11 saatin üzerinde çalışmaya zorluyor, gece vardiyasında haksız yere 7,5 saati geçirtiyor veya hak ettiğiniz fazla mesai ücretlerini ödemiyorsa, kölelik düzenine katlanmak zorunda değilsiniz.

İş Kanunu’nun 24. maddesinin (II) numaralı bendinin (e) ve (f) alt bentleri uyarınca; işçinin ücreti (fazla mesailer dâhil) kanun veya sözleşme şartlarına uygun ödenmezse veya işyerinde çalışma şartları uygulanmazsa (yasal saat sınırlarının ihlali), işçi iş sözleşmesini “haklı nedenle derhal” feshedebilir.

Haklı nedenle (tazminatlı istifa) işten ayrıldığınızda elde edeceğiniz haklar şunlardır:

Yargıtay ve Emsal Karar Yaklaşımı: 11 Saat Asla Aşılamaz

Yüksek mahkememiz Yargıtay, işverenlerin “haftalık 45 saati doldurmadık” bahanesiyle işçileri bir günde 15-16 saat çalıştırma hilesine kesin bir çizgi çekmiştir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin (29/09/2020 Tarih, 2016/25483 E., 2020/9712 K.) emsal bir kararında büyük bir tespit yapılmıştır: Bir hastanede ayda 12 nöbet tutan ve her biri 24 saat olan bu nöbetlerde 14 saat fiilen çalışan bir doktorun durumu incelenmiştir. Aylık toplam 168 saat çalışan doktorun haftalık çalışma süresi (168/4=42 saat) yasal sınır olan 45 saatin altında kalmaktadır.

Ancak Yargıtay, “Davacının haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa dahi, günde 11 saati aşan çalışma süresinin fazla çalışma olarak kabulü gerektiği açıktır. Mahkemece davacının her bir nöbette (14 saat – 11 saat) 3 saat fazla çalışma yaptığı. kabul edilerek hesaplanması gerekir” diyerek, günlük 11 saat sınırının aşıldığı her dakikanın “fazla mesai” sayılacağını ve zamlı ödeneceğini tescillemiştir.

Ayrıca yine Yargıtay kararlarında açıkça belirtildiği üzere; günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağı emredici olduğundan, bu süreyi aşan çalışmalar denkleştirmeye (esnek çalışmaya) dahi tabi tutulamaz, mutlaka zamlı fazla mesai ücreti olarak ödenmelidir.

Avukat Değerlendirmesi ve Sonuç

Haftalık 45 saat ve günlük 11 saatlik çalışma sınırları mutlak; işvereninizin bizde mesai böyle demesi ya da sizin rıza göstermeniz bile bu sınırı esnetmiyor.

En büyük kayıp, işten ayrılırken fazla mesailerim dahil tüm haklarımı aldım yazan ibranameyi korku veya bilgisizlikle imzalamaktan geliyor. Bu tür bir belgeyi imzalamadan önce mutlaka hukuki bir değerlendirmeden geçirin, aksi halde 5 yıllık geriye dönük fazla mesai alacağınızı kaybedebilirsiniz.

Haftalık çalışma süresinin 45 saati, günlük çalışma süresinin ise 11 saati aşmaması kanuni bir sınırdır ve tarafların anlaşmasıyla dahi aşılamaz. Günlük 11 saatin üzerindeki her saat, haftalık toplam 45 saatin altında kalsa bile fazla çalışma sayılır ve zamlı ödenmek zorundadır. İş Hukuku alanındaki deneyimimizle, çalışma düzeninizin bu sınırları aşıp aşmadığını tespit etmek ve doğan alacağınızı hesaplatmak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR