Tasarrufun İptali Davasında Borçlunun Mal Kaçırma Amacı (Kastı) Nasıl İspatlanır?

Borçlunuzun malını bilerek elden çıkardığını hissediyorsunuz ama bunu kesin olarak kanıtlamanın imkansız olduğunu düşünüyorsanız, iyi haber şu ki kesin delil şart değil.

İspat yükünün kimde olduğunu, kastın doğrudan kabul edildiği yasal karineleri ve Yargıtay’ın organik bağ yaklaşımını anlatıyoruz.

Tasarrufun İptali ve Zarar Verme Kastının Hukuki Temeli

Tasarrufun iptali davalarının temel amacı; borçlunun haciz ya da iflasından önce yaptığı ve görünüşte yasalara uygun olan bazı tasarrufların, “iyi niyet kurallarına aykırılık” ve “alacaklıdan mal kaçırma” nedeniyle geçersiz kılınarak, o mal üzerinden cebri icraya (haciz ve satışa) devam edilebilmesini sağlamaktır.

Kanun koyucu, borçlunun bazı işlemlerini süreye (örneğin son 1 yıl) veya tarafların sıfatına (örneğin eş, çocuk) bağlayarak doğrudan iptal sebebi sayarken; bazı durumlarda işlemin iptali için doğrudan borçlunun “alacaklılara zarar verme kastını” aramıştır. İİK’nın 280. maddesinde düzenlenen bu kurala göre; malvarlığı borçlarına yetmeyen bir borçlunun, alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler iptal edilebilir niteliktedir.

Ancak bu maddeye dayalı olarak bir işlemin iptal edilebilmesi için bazı temel şartların davanın başında mevcut olması gerekir:

İspat Yükü Kimdedir ve “Kast” Nasıl İspatlanır?

Genel hukuk kuralları gereği, tasarrufun iptali davalarında ispat yükü davayı açan davacı alacaklı üzerindedir. Alacaklı, borçlunun kendisine zarar verme (mal kaçırma) kastıyla hareket ettiğini ve malı devralan şahsın da bu durumu bildiğini ispatlamakla yükümlüdür.

Ancak burada çok ciddi bir felsefi ve hukuki sorun karşımıza çıkar: “Kast”, kişinin tamamen iç dünyasında var olan bir niyet, amaç ve düşüncedir. Kimse kimsenin aklından geçeni doğrudan okuyamayacağı veya bunu yazılı bir itirafnameyle belgeleyemeyeceği için, “mal kaçırma amacının” kesin delillerle ispatı imkânsıza yakındır.

Kanun koyucu ve Yargıtay içtihatları bu imkânsızlığı aşmak ve alacaklıyı korumak adına davacıya büyük ispat kolaylıkları getirmiştir. Bu kolaylıklar, “yaklaşık ispat” kuralları ve kanunda açıkça yazan “yasal karineler” (varsayımlar) aracılığıyla sağlanır. Yani siz, borçlunun niyetini %100 kanıtlamak zorunda değilsiniz; dış dünyaya yansıyan olaylardan, emarelerden (belirtilerden) ve yaşamın olağan akışından yola çıkarak bu niyeti yaklaşık olarak ortaya koyduğunuzda ispat yükünüzü yerine getirmiş sayılırsınız.

Yasal Karineler: Borçlunun Kastının “Doğrudan” Kabul Edildiği Haller

Bazı devir işlemleri o kadar şüphelidir ki, kanun koyucu alacaklıdan herhangi bir ek ispat beklemeden, “Bu işlemde kesinlikle mal kaçırma amacı vardır” diyerek peşin bir ön kabulde (karine) bulunmuştur. Bu yasal karineler iki ana grupta toplanır:

1. Aile İçi ve Yakın Akrabalar Arasındaki Mal Devirleri

Borçlu, üzerine kayıtlı malları alacaklıdan korumak için genellikle en çok güvendiği kişilere devretme yolunu seçer. İİK madde 280 ve 278 uyarınca; borçlunun eşi, altsoyu (çocukları, torunları), üstsoyu (anne-babası), evlatlığı veya üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımlarıyla (amca, dayı, teyze, hala, yeğen ve eşinin aynı derecedeki akrabalarıyla) yaptığı işlemler doğrudan “mal kaçırma amacıyla” yapılmış kabul edilir.

Burada kanun son derece nettir: Borçlunun devir yaptığı kişi bu sayılan akrabalardan biriyse, davacı alacaklının sadece bir Nüfus Kayıt Örneği sunarak akrabalık bağını mahkemeye bildirmesi yeterlidir. “Acaba alacaklıya zarar verme kastı var mıydı?” diye ayrıca bir araştırma yapılmaz.

İşlemin mal kaçırma amacı gütmediğini, malın gerçek bedelinin ödendiğini ispatlama yükü artık davalı tarafa geçer ki bu, hayatın olağan akışında çürütülmesi neredeyse imkânsız bir karinedir. Eşler arası hileli devirler, mal rejimleri veya anlaşmalı boşanmalar yoluyla kurgulanan mal kaçırma oyunlarının detayları için Aile Hukuku departmanımızın çalışmalarını inceleyebilirsiniz.

2. Ticari İşletmenin veya İşyerindeki Emtianın Devri

Borçlu eğer ticari bir işletmeyi (örneğin dükkânını, fabrikasını) veya işyerindeki ticari mallarının (emtianın) tamamını ya da mühim bir kısmını devrediyorsa, İİK madde 280/son fıkrası gereğince; devralan kişinin borçlunun zarar verme kastını bildiği ve borçlunun da mal kaçırma amacıyla hareket ettiği doğrudan yasal bir karine olarak kabul olunur.

Davacı alacaklı, sadece dükkânın veya malların devredildiğini ispat ederek bu davayı kazanabilir. İşletmeyi devralan kişinin “Ben iyi niyetliyim” diyerek bu karineden kurtulabilmesinin tek yolu; devir tarihinden en az üç ay önce durumu alacaklılara yazılı olarak bildirdiğini veya Ticaret Sicili Gazetesiyle (ve dükkâna ilan asarak) duyurduğunu ispatlamasıdır.

Mal kaçıran borçlular elbette bu ilanları yapmadığı için, ticari işletme devirlerinde alacaklı son derece avantajlıdır. Bu karmaşık ticari muvazaa ve işletme devri ihtilafları için Ticaret Hukuku alanındaki dava tecrübelerimiz yol gösterici olacaktır.

Üçüncü Kişilere ve Arkadaşlara Yapılan Devirlerde “Organik Bağ” ve Emareler

Eğer borçlu malı eşine, akrabasına veya devasa bir ticari işletme olarak değil de; güvendiği bir arkadaşına, eski iş ortağına, uzaktan komşusuna veya yeni kurulmuş bir paravan şirkete devretmişse ne olacaktır?

Kanunda sayılan doğrudan akrabalar dışındaki kişilerle yapılan işlemlerde mal kaçırma amacının varlığı peşinen kabul edilmez; bunun davacı alacaklı tarafından “yaklaşık ispat” kurallarına göre dış dünyaya yansıyan emarelerle kanıtlanması gerekir. Yargıtay kararlarında, taraflar arasındaki bu gizli anlaşmayı ortaya çıkaran ve kötü niyeti ispatlayan en temel kritere “Organik Bağ” denilmektedir.

Mal Kaçırma Kastını Kanıtlayan Güçlü Emareler (Göstergeler)

Borçlu ile devralan üçüncü kişi (veya dördüncü kişi) arasındaki mal kaçırma iradesini ve “kötü niyeti” ispatlamak için şu emareler mahkemeye sunulur:

Yargıtay Uygulamasında Kötü Niyet, Dördüncü Kişi ve Bedele Dönüşme

Yargıtay içtihatlarında mal kaçırma kastının ve kötü niyetin tespiti son derece keskin kurallara bağlanmıştır. Doğrudan doğruya borçludan değil de, borçlunun sattığı şahıstan mal iktisap eden dördüncü kişiler hakkında da iptal kararı verilebilmektedir. Ancak bunun için dördüncü kişinin de “kötü niyetli” olduğunun, yani borçlunun durumunu ve mal kaçırma gayesini bildiğinin (organik bağının) davacı tarafından kanıtlanması gerekir.

Eğer üçüncü kişi malı tamamen iyi niyetli, piyasadan ve icra takibinden habersiz bir yabancıya (dördüncü kişiye) satmışsa ve dördüncü kişinin kötü niyeti ispatlanamazsa, mülkiyet güvenliği ilkesi gereği mal geri alınamaz. Ancak bu durum alacaklının mağdur olacağı anlamına gelmez. İİK’nın 283/2 maddesine göre böyle bir durumda dava “Bedele Dönüşür”.

Davanın bedele dönüşmesi halinde mahkeme; malı elden çıkaran kötü niyetli üçüncü kişiyi (örneğin borçlunun arkadaşını veya akrabasını), o malı dördüncü kişiye devrettiği tarihteki “gerçek piyasa değeri” üzerinden, davacı alacaklıya nakden tazminat ödemeye mahkûm eder. Böylelikle siz, satılan evi bizzat haczettiremeseniz bile, o evin gerçek bedelini mal kaçırma işlemine ortak olan kişiden icra yoluyla tahsil etme hakkına kavuşursunuz.

Bu yazıda anılan hükümlerin tam metnine 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu‘nun resmî yayınından ulaşabilirsiniz.

Uzman Avukat Değerlendirmesi ve Sonuç

Borçlunun mal kaçırma kastı, organik bağ, hayatın olağan akışına aykırılık ve yaklaşık ispat kuralları çerçevesinde ortaya konuyor; kesin bir itiraf veya belge şart değil.

Ama davanın kazanılması, 5 yıllık hak düşürücü sürenin doğru hesaplanmasına, aciz belgesinin icra dosyasından usulüne uygun temin edilmesine ve organik bağın banka kayıtları, ticaret sicil belgeleri ve uzman tanıklarla desteklenmesine bağlı.

Mal kaçırma kastının ispatı, çoğu dosyada karinelerle çözülür. İcra ve İflas Kanunu’nun 280. maddesi, malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun alacaklılara zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemlerin, borçlunun mali durumunun ve zarar verme kastının karşı tarafça bilindiği ya da bilinmesini gerektiren açık emarelerin bulunduğu hallerde iptal edilebileceğini söyler.

Aynı madde iki güçlü karine getirir. Birincisi yakınlık karinesidir: üçüncü şahıs borçlunun eşi, usulü, füruu, üçüncü dereceye kadar kan ve sıhri hısımı, evlat edineni veya evlatlığı ise borçlunun durumunu bildiği varsayılır.

İkincisi işletme karinesidir: ticari işletmenin veya işyerindeki ticari emtianın tamamını ya da mühim bir kısmını devralan yahut bir kısmını alıp işyerini sonradan işgal eden kişinin ızrar kastını bildiği kabul edilir.

Karine kapsamına girmeyen devirlerde ise açık emareler ortaya konur: devrin takip tarihine yakınlığı, bedelin hiç ödenmemesi, taşınmazın devirden sonra da borçlu tarafından kullanılmaya devam edilmesi ve alıcının alım gücünün bulunmaması. Yaklaşık ispat ölçüsünü ayrı bir yazıda ele aldık. Tasarrufun İptali Davaları alanındaki deneyimimizle, elinizdeki emareleri değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR