Ticari İşletmenin Devrinde Alacaklıdan Mal Kaçırma Amacı Nasıl Anlaşılır?

Borçlu bir ticari işletmeyi devretti ama aynı adreste aynı işi yapmaya devam ediyorsa, bu devrin gerçek mi yoksa sizden kaçırma amaçlı mı olduğunu merak edersiniz.

Ticari devrin iptali davasının şartlarını, devralan yeni şirketin iyiniyetini nasıl ispatlayacağını ve Yargıtay’ın dördüncü kişi yaklaşımını anlatıyoruz.

Ticari İşletme Devirlerinde “Zarar Verme Kastı” ve Yasal Karineler

Tasarrufun iptali davalarının temel amacı; borçluların haklarında kesinleşmiş bir haciz veya iflas kararı bulunmadan önceki “şüpheli” dönemde, alacaklılarından mal kaçırmak amacı ile kötü niyetle yapmış oldukları hukuki işlemlerin, davacı alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlamaktır. Borçlu, bu dava sonucunda devrettiği dükkânı, fabrikayı veya malları geri almaz. Ancak davacı alacaklı, o hileli ticari devir sanki kendisi yönünden hiç yapılmamış gibi doğrudan doğruya icra dairesi vasıtasıyla o malların haczini ve satışını isteyebilir.

Konu sıradan bir vatandaşın evini satması değil de bir “ticari işletmenin” veya “şirketin” devri olduğunda, İcra ve İflas Kanunu alacaklıları korumak adına çok güçlü yasal karineler (varsayımlar) getirmiştir. İİK’nın 280. maddesine göre; malvarlığı borçlarına yetmeyen bir borçlunun, alacaklılarına zarar verme kastıyla yaptığı tüm işlemler iptal edilebilir.

Özellikle şirketler ve ticari işletmeler arası devirlerde ispat yükünü tamamen alacaklı lehine çeviren, ticari hayattaki en hayati kural şudur: Ticari işletmenin veya işyerindeki mevcut ticari emtianın tamamını veya mühim bir kısmını devir veya satın alan yahut bir kısmını iktisapla beraber işyerini sonradan işgal eden şahsın (veya şirketin), borçlunun alacaklılarını zarara uğratma kastını bildiği ve borçlunun da bu hallerde zarar verme kastıyla hareket ettiği yasal bir karine olarak kabul olunur.

Yani, borca batık bir şirket, içindeki makineleri, stok mallarını veya doğrudan dükkânın/işletmenin kendisini başka bir şirkete devrederse, yasa açıkça “Burada mal kaçırma amacı vardır ve devralan şirket de bu kötü niyeti bilerek bu işe alet olmuştur” der.

Davacı alacaklı burada sadece, borçlunun ticari işletmesini veya işyerindeki ticari emtianın tamamını ya da önemli bir kısmını devrettiğini ispat ederek mal kaçırma amacını kanıtlamış sayılır ve davayı kazanabilir. Bu tür karmaşık ticari muvazaa, şirket devri veya işletme birleşmesi/bölünmesi ihtilaflarının profesyonel çözümü için Ticaret Hukuku alanındaki dava tecrübelerimizden her zaman faydalanabilirsiniz.

Ticari Devrin İptali Davası Açılabilmesi İçin Gereken Temel Şartlar

Borçlu şirketin dükkânını veya ticari mallarını bir başka şirkete devretmesi, her ne kadar yasa koyucu tarafından mal kaçırma amacı olarak kabul edilse de, bu durum tek başına davanın kabulü için yeterli değildir. Görevli Asliye Hukuk Mahkemesinde davanın esastan incelenebilmesi ve alacaklının o mallar üzerinde cebri icra yetkisine kavuşabilmesi için, yasada sayılan sıkı usuli dava şartlarının eksiksiz olarak sağlanması zorunludur. Bu şartlar şunlardır:

Paravan Şirketler ve Mal Kaçırmanın İspatı: “Organik Bağ” Kavramı

Tasarrufun iptali davalarında ispat yükü kural olarak davayı açan alacaklıdadır. Davacı, borçlu şirketin alacaklıya zarar verme kastıyla hareket ettiğini ve devralan yeni tüzel kişiliğin de bu kastı bildiğini (veya bilmesi gerektiğini) ispatlamakla yükümlüdür. Ancak “kötü niyet” ve “mal kaçırma kastı” tamamen iç dünyayla ilgili, dışarıdan tespiti son derece zor olgular olduğu için, hukukumuz alacaklıya “yaklaşık ispat” kolaylığı tanımıştır.

Şirketler arası ticari devirlerde, alacaklılardan mal kaçırma amacının ispatında en çok başvurulan ve mahkemeler ile Yargıtay nezdinde en kesin delil olarak kabul edilen kavram “Organik Bağ”dır. Kötü niyetli borçlular icra baskısı altındayken genellikle resmi bir “ticari işletme devri” sözleşmesi yapmazlar; borçlu şirketin içi kademeli olarak boşaltılır ve aynı adreste, yepyeni bir “paravan şirket” kurularak faaliyet sürdürülür.

Organik bağın ispatı ve devralan şirketin “mal kaçırma amacını bildiğinin” ortaya konulması için mahkemeye sunulabilecek en güçlü göstergeler (emareler) şunlardır:

Davacı alacaklı; ticaret sicil gazeteleri, SGK hizmet dökümleri, faturalar, banka hareketleri ve uzman tanık beyanlarıyla şirketler arasındaki bu organik bağı ortaya koyduğunda, devralan şirketin borçlunun mali durumunu bilmediğini iddia etmesi hukuken hiçbir anlam ifade etmez.

Devralan Yeni Şirket (Üçüncü Kişi) İyi Niyetli Olduğunu Nasıl İspat Edebilir?

İİK’nın 280. maddesi, ticari işletmenin veya mallarının mühim bir kısmının devrini doğrudan mal kaçırma ve zarar verme kastı olarak kabul ettiğini belirtmiştik. Peki, gerçekten ticari hayatın olağan akışında, piyasadaki borçlardan habersiz olarak iyi niyetle bir dükkânı veya ticari işletmeyi satın alan kişi kendini nasıl koruyacaktır?

Yasa koyucu, ticari işletmeyi devralan şahsın veya şirketin “Ben iyi niyetliyim, borçlunun alacaklılardan mal kaçırdığını bilmiyordum” diyerek sorumluluktan kurtulabilmesini son derece ağır ve sıkı şartlara bağlamıştır.

İİK Madde 280/son hükmüne göre, yasadaki bu “kötü niyet karinesi” ancak şu şekillerde çürütülebilir: İptal davasını açan alacaklıya, devir, satış veya terk tarihinden en az üç ay evvel keyfiyetin yazılı olarak bildirildiğini ispat etmek, VEYA ticari işletmenin bulunduğu yerde görülebilir levhaları asmakla beraber Ticaret Sicili Gazetesiyle (bu mümkün olmadığı takdirde bütün alacaklıların öğrenmesini temin edecek şekilde uygun vasıtalarla) ilan olunduğunu ispatlamak.

Kötü niyetli borçlular ve onlarla organik bağ içinde olan paravan şirketler, mal kaçırma operasyonunu gizli yürüttükleri için elbette 3 ay önceden alacaklılara haber vermez veya Ticaret Sicili Gazetesine “Ben işletmemi devrediyorum” şeklinde bir ilan asmazlar. Bu ilanların yapılmamış olması, tasarrufun iptali davalarında davacı alacaklının elini büyük derecede güçlendirmekte ve devralan şirketin “iyi niyet” savunmasını hukuken çürütmektedir.

Yargıtay İçtihatlarına Göre “Dördüncü Kişi” ve Bedele Dönüşme

Yargıtay’ın yerleşik içtihatları, şirketler arası devirlerde organik bağın varlığını mal kaçırma kastının en önemli ispat aracı olarak görmektedir. Ancak mal kaçıran borçlular, hukukun etrafından dolanmak için genellikle zincirleme işlemler kurgularlar.

Borçlu şirket, dükkânını veya ticari mallarını önce organik bağ içinde olduğu paravan bir şirkete (üçüncü kişi) devreder. Alacaklının uyanıp dava açacağını ve malları haczettireceğini anlayan paravan şirket ise, davanın sonuçsuz kalması için malları apar topar piyasadan habersiz, tamamen iyi niyetli bir başka yabancıya (dördüncü kişiye) satar.

Eğer dördüncü şirketin borçlunun mal kaçırma niyetinden habersiz, gerçek ve iyi niyetli bir alıcı olduğu Asliye Hukuk Mahkemesince tespit edilirse, mülkiyet güvenliği ilkesi gereği o dördüncü kişinin elindeki mallara veya ticari emtiaya dokunulmaz. Ancak bu durumda alacaklının hakkı zayi olmaz; İİK’nın 283/2. maddesine göre dava doğrudan “bedele dönüşür”.

Davanın bedele dönüşmesi durumunda; malları veya ticari işletmeyi devralan kötü niyetli üçüncü kişi (paravan şirket), o ticari emtiayı dördüncü kişiye elinden çıkardığı tarihteki “gerçek piyasa değeri” üzerinden, davacı alacaklının alacağı ile sınırlı olmak üzere nakden tazminat ödemeye mahkûm edilir. Böylelikle alacaklı, o malları fiilen haczettirip sattıramasa bile, mal kaçırma organizasyonuna alet olan paravan şirketten o malların nakdi bedelini icra yoluyla tahsil etme hakkına kavuşur.

Bu yazıda anılan hükümlerin tam metnine 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu‘nun resmî yayınından ulaşabilirsiniz.

Uzman Avukat Değerlendirmesi ve Sonuç

Bir ticari işletme devrinin gerçek bir satış mı yoksa mal kaçırma girişimi mi olduğu, devrin ardındaki organik bağın somut delillerle ortaya konmasıyla anlaşılıyor. Aynı adreste faaliyet, aynı personelin devam etmesi, aynı müşteri portföyü veya eski sahibin fiilen işletmeyi yönetmeye devam etmesi gibi emareler mahkemeye ticaret sicil kayıtları, SGK dökümleri, vergi levhaları ve faturalarla sunulabiliyor.

Bu ispatın eksik veya usulüne aykırı yapılması, haklı bir davayı kaybettirebilir.

Ticari işletme devrinde mal kaçırma amacının anlaşılması, kanunun getirdiği karine sayesinde büyük ölçüde kolaylaşır. İcra ve İflas Kanunu’nun 280. maddesi üç ayrı hali sayar ve her birinde devralanın ızrar kastını bildiğini kabul eder: ticari işletmenin tamamını veya mühim bir kısmını devralmak, işyerindeki mevcut ticari emtianın tamamını veya mühim bir kısmını satın almak, emtianın bir kısmını alıp işyerini sonradan işgal etmek. Bu hallerden biri varsa ispat yükü devralana geçer.

Karineyi destekleyen somut veriler ise şunlardır: devrin borçlu aleyhine takip başlatıldığı döneme yakın olması, devir bedelinin ödendiğine dair banka kaydının bulunmaması, işyerinin aynı adreste ve aynı personelle faaliyete devam etmesi, iki işletmenin ortak veya yöneticilerinin çakışması.

Sonuç bakımından ise 283. madde geçerlidir: işletme geri alınmaz, alacaklı o mallar üzerinden cebri icra yapma yetkisi kazanır. Şirketler arası mal aktarımını ayrı bir yazıda ele aldık. Tasarrufun İptali Davaları alanındaki deneyimimizle, devrin karine kapsamına girip girmediğini değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR