AYM’den Cezaevi Koşullarına Dair Önemli Karar: Kötü Muamele Yasağı

Giriş ve Olayın Özeti

Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi (AYM), mahpusların ceza infaz kurumlarındaki fiziki koşullarının “kötü muamele yasağını” ihlal edip etmediğine dair önemli bir karar yayımlamıştır. 23 Aralık 2025 tarihli ve 2021/43836 başvuru numaralı K.P. kararında, başvurucunun Kocaeli 2 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda barındırıldığı süre boyunca koğuşlardaki aşırı kalabalık, yetersiz sağlık ve hijyen koşulları nedeniyle insanlık dışı muamele yasağının ihlal edildiği iddiası incelenmiştir.

Başvurucu, 20 Haziran 2017’den denetimli serbestlikle salıverildiği 25 Ocak 2022 tarihine kadar Kocaeli İnfaz Kurumu’nda kalmıştır. Resmi kapasitesi 16 kişi olan koğuşlarda 28 ila 33 kişiyle birlikte barındırıldığını, bu durumun kişi başına düşen yaşam alanını ciddi şekilde azalttığını belirtmiştir. Başvurucunun infaz hâkimliğine yaptığı şikayetler, kurum yoğunluğunun azaltılmasına yönelik tedbirlerin alındığı ancak yeni tutuklamalar nedeniyle mevcudun arttığı ve tüm hükümlü/tutukluların aynı uygulamaya tabi olduğu gerekçeleriyle reddedilmiştir. Bu ret kararları, Kocaeli 1. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından kesin olarak onaylandıktan sonra K.P., Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunmuştur.

Hukuki Değerlendirme ve Karar

Anayasa Mahkemesi, başvuruyu Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan “kötü muamele yasağı” kapsamında değerlendirmiştir. Mahkeme, bir muamelenin bu yasak kapsamına girebilmesi için asgari bir ağırlık derecesine ulaşması gerektiğini ve tutulma süresi, açık havada egzersiz olanakları, koşulların fiziksel ve psikolojik etkileri, mahpusun yaşı, cinsiyeti, sağlığı ile kişisel alan faktörünün bu değerlendirmede temel rol oynadığını belirtmiştir.

AYM, ceza infaz kurumlarındaki aşırı kalabalıklaşma ve kişisel alan eksikliğine ilişkin şikayetlerin incelenmesinde “Levent Cantekin” ([GK], B. No: 2019/34408, 9/10/2024) kararında belirlenen ilkeleri temel almıştır. Bu ilkelere göre, çok kişilik koğuşlarda kişi başına düşen yüzey alanı en az 3 m² olmalıdır. Banyo ve tuvalet gibi sıhhi tesis bölümleri ile havalandırma bahçesi yaşam alanına dahil edilmezken, mobilyaların kapladığı alan dahil edilir. Mahpus başına düşen yüzey alanı 3 m²’den az ise, her mahpusun ayrı bir uyku yeri yoksa veya koğuşta serbestçe hareket edilemiyorsa, kötü muamele yasağının ihlal edildiğine dair güçlü bir karine oluşur. Bu karine, ancak alan eksikliğinin kısa süreli, küçük çaplı ve ara sıra olması; koğuş dışı yeterli dolaşım özgürlüğü ve etkinliklerle desteklenmesi; ve kurumun genel olarak uygun nitelikte olması durumunda ortadan kaldırılabilir.

Anayasa Mahkemesi, K.P.’nin başvurusunu bu ilkeler ışığında iki ayrı dönemi değerlendirerek incelemiştir:

1. Başvurucunun 3 m²’den Daha Az Kişisel Yaşam Alanına Sahip Olduğu Dönem Yönünden: Başvurucunun toplam 368 gün boyunca 2 ila 3 m² arasında kişisel alanda barındırıldığı tespit edilmiştir. Bu dönemlerde kesintisiz olarak 30, 31, 42, 43 ve hatta 54 güne varan sürelerin bulunduğu belirlenmiştir. Mahkeme, bu sürenin “kısa süreli, küçük çaplı ve ara sıra” nitelikte olmadığına kanaat getirerek, kötü muamele yasağının ihlal edildiği yönündeki güçlü karinenin ortadan kalkmadığına hükmetmiştir. Sonuç olarak, Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının ihlal edildiğine karar verilmiştir.
2. Başvurucunun 3 m² ile 4 m² Arasında Kişisel Yaşam Alanına Sahip Olduğu Dönem Yönünden: Başvurucunun toplam 1.039 gün boyunca 3 ila 4 m² arasında kişisel alanda barındırıldığı tespit edilmiştir. AYM, mahpusların asgari kişisel alana sahip olduğu durumlarda dahi, tutulma koşullarının diğer yönlerinin (açık hava egzersizi, doğal ışık ve hava erişimi, havalandırma, ısıtma, tuvaleti özel kullanma imkanı, temel sıhhi ve hijyen gereklilikleri) yeterliliğinin incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Yapılan incelemede, başvurucunun ayrı bir yatağa sahip olduğu, sıhhi tesislerin odalardan kapıyla ayrıldığı, her gün hem soğuk hem de sıcak suya erişebildiği, odaların havalandırma bahçesine açılan bir kapısı ve birden fazla penceresi olduğu tespit edilmiştir. Bu nedenle, genel koşulların tutulma standartlarına göre yeterli olduğu sonucuna varılarak, tutulma koşullarının Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrası kapsamına girebilmesi için aranan asgari ağırlık eşiğine ulaşmadığına ve kötü muamele yasağının ihlal edilmediğine karar verilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, kötü muamele yasağının ihlal edildiği dönem için başvurucuya net 125.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.

Yorum

AYM’nin 2021/43836 sayılı kararı, ceza infaz kurumlarındaki yaşam koşulları ve mahpus hakları açısından emsal teşkil eden önemli bir hukuki gelişmedir. Karar, Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında kötü muamele yasağının ihlalinin tespiti noktasında, özellikle kişisel yaşam alanının alt sınırını net bir şekilde belirleyen ve bu sınırın altındaki durumlarda ihlal karinesi getiren “3 metrekare kuralını” bir kez daha teyit etmektedir. Mahkemenin, 3 m² ile 4 m² arasındaki alanlarda dahi diğer tutulma koşullarını (hijyen, havalandırma, ışık, suya erişim, özel kullanım imkanı) titizlikle incelemesi, insan onuruna yaraşır bir yaşam standardının sağlanmasında bütüncül bir yaklaşım sergilediğini göstermektedir.

Bu karar, devletin mahpusların fiziksel ve ruhsal bütünlüğünü koruma yükümlülüğünün altını çizmekte, ceza infaz kurumlarının kapasite ve fiziki yeterliliklerini sürekli gözden geçirmeleri gerektiğini ortaya koymaktadır. Aşırı kalabalık nedeniyle yaşanan alan kısıtlamalarının, belirli bir süreyi aşması halinde kötü muamele olarak kabul edilmesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarıyla da uyumlu bir çizgidir. Bu karar, Türkiye’deki ceza infaz sistemi standartlarının yükseltilmesi ve mahpus haklarının daha etkin korunması adına önemli bir referans noktası niteliğindedir.

Karar Künyesi

• Mahkeme: Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm
• Esas/Karar Numarası: 2021/43836
• Karar Tarihi: 23/12/2025
• Başkan: Basri BAĞCI
• Raportör: Rıdvan DEMİR

Hukuki süreçleriniz hakkında profesyonel destek almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.