AYM’den Mahpus Hakları Kararı: Kişisel Alan İhlali Kötü Muameledir
Giriş ve Olayın Özeti
Anayasa Mahkemesi (AYM), mahpusların ceza infaz kurumlarındaki fiziki koşullarının “kötü muamele yasağını” ihlal edip etmediğine dair önemli bir karara imza attı. 2021/46044 başvuru numaralı bu karar, Türkiye”deki ceza infaz kurumlarındaki kişisel alan standartlarını ve mahpus haklarını yeniden gündeme taşıdı.
Başvurucu F.K., 2 Aralık 2016 tarihinde naklen geldiği Kocaeli 2 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu”nda (İnfaz Kurumu) 24 Ekim 2023 tarihine kadar kalmıştır. Başvurucu, tutulduğu koğuşlarda kalan kişi sayısının fazlalığı, sağlık ve hijyen koşullarının yetersizliği nedeniyle infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. Kocaeli İnfaz Hâkimliği, kapasite fazlalığının geçici olduğunu ve tüm hükümlü/tutuklular için benzer uygulamaların geçerli olduğunu belirterek talebi reddetmiştir. Bu karara yapılan itiraz, Kocaeli 1. Ağır Ceza Mahkemesince kesin olarak reddedilmiştir. Nihai kararı 24 Temmuz 2021 tarihinde öğrenen başvurucu, 16 Ağustos 2021 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
AYM tarafından talep edilen bilgiler ve sunulan tablolar, başvurucunun farklı koğuşlarda, farklı kişi sayıları ile ne kadar süre barındırıldığını ortaya koymuştur. Bu bilgiler, kararın hukuki değerlendirmesinde temel alınmıştır.
Hukuki Değerlendirme ve Karar
AYM, başvurucunun adli yardım talebini kabul ederek, kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiasının kabul edilebilir olduğuna karar vermiştir. Kararda, Anayasa”nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının mutlak niteliği vurgulanmış ve bu yasağın ceza infaz kurumlarındaki tutulma koşullarını da kapsadığı belirtilmiştir. Bir muamelenin kötü muamele kapsamına girebilmesi için asgari bir ağırlık derecesine ulaşması gerektiği, bu değerlendirmede tutulma süresi, açık havada egzersiz olanakları, fiziksel/psikolojik etkiler gibi birçok faktörün önemli rol oynadığı ifade edilmiştir.
Mahpus başına düşen kişisel alan faktörü, temel bir unsur olarak kabul edilmiştir. AYM, önceki kararlarında (örneğin Levent Cantekin, Cengiz Yetgin kararları) ortaya koyduğu ilkeleri bu başvuruda da uygulamıştır:
- Çok kişilik koğuşlarda kişi başına düşen yüzey alanının en az 3 m² olması esastır. Banyo, tuvalet ve havalandırma bahçesi bu hesaba dâhil edilmezken, mobilyaların kapladığı alan dâhil edilir.
- Kişisel alanın 3 m²”den az olması veya her mahpusun ayrı bir uyku yerinin olmaması, kötü muamele yasağının ihlal edildiğine dair güçlü bir karine oluşturur. Bu karine, ancak alan azalmalarının kısa süreli, küçük çaplı ve ara sıra olması, koğuş dışı yeterli dolaşım ve etkinliklerle desteklenmesi ve kurumun genel olarak uygun nitelikte olması gibi üç unsurun bir arada bulunması durumunda ortadan kaldırılabilir.
- Mahpusların 3 m² ile 4 m² arasında kişisel alana sahip olduğu hâllerde ise alan faktörüyle birlikte temizlik, havalandırma, aydınlatma, sıcak suya erişim, tuvalet ve banyonun mahrem kullanımı gibi diğer tutulma koşulları değerlendirilir.
AYM”nin İncelemesi ve Kararı:
AYM, başvurucunun kişisel yaşam alanını iki dönemde incelemiştir:
- 3 m²”den Daha Az Kişisel Yaşam Alanına Sahip Olduğu Dönem: Başvurucu, 90 gün boyunca 2,53 m², 84 gün boyunca 2,61 m² ve 112 gün boyunca 2,71 m² gibi kişisel alanlarda barındırılmıştır. Mahkeme, bu sürelerin “kısa süreli” olmadığını belirterek, kişi başına düşen yüzey alanının 3 m²”nin altına düşmesi durumunda oluşan güçlü karinenin ortadan kalkmadığına hükmetmiştir. Dolayısıyla bu dönemde Anayasa”nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasındaki kötü muamele yasağının ihlal edildiğine karar verilmiştir.
- 3 m² ile 4 m² Arasında Kişisel Yaşam Alanına Sahip Olduğu Dönem: Başvurucunun toplam 632 gün süreyle 3,45 m² ve 3,99 m² gibi kişisel alanlarda barındırıldığı tespit edilmiştir. Bu dönem için diğer tutulma koşulları incelenmiştir. Mahkeme, başvurucunun her zaman ayrı bir yatağa sahip olduğunu, odalarda sıhhi tesislerin ayrı kapılarla ayrıldığını, düzenli sıcak ve soğuk suya erişimin sağlandığını, havalandırma bahçesi, pencere ve yeterli temizlik imkânlarının mevcut olduğunu belirtmiştir. Bu koşullar altında, bu dönemdeki tutulmanın asgari ağırlık eşiğine ulaşmadığı ve kötü muamele yasağının ihlal edilmediği sonucuna varılmıştır.
Sonuç olarak, AYM, başvurucunun 3 m²”den az kişisel alana sahip olduğu dönem için kötü muamele yasağının ihlal edildiğine karar verirken, 3 m² ile 4 m² arasındaki dönem için ihlal bulunmadığına hükmetmiştir.
Yorum
Anayasa Mahkemesi”nin bu kararı, Türkiye”deki ceza infaz kurumlarının fiziki koşullarının insan hakları standartlarına uygunluğunun denetlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Karar, özellikle mahpuslara ayrılması gereken asgari kişisel alan konusunda somut ölçütler getirerek, idarelerin bu konudaki sorumluluklarını netleştirmiştir. Kişi başına düşen 3 m²”lik eşik, uluslararası insan hakları standartlarına paralel bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Bu eşiğin altındaki durumlarda, ihlalin oluştuğuna dair karinenin sadece çok istisnai durumlarda kaldırılabileceğinin belirtilmesi, mahpusların yaşam koşullarının iyileştirilmesi yönünde caydırıcı ve teşvik edici bir nitelik taşımaktadır.
Karar ayrıca, belirli bir kişisel alanın (3-4 m²) sağlandığı durumlarda bile, diğer tüm tutulma koşullarının (hijyen, havalandırma, aydınlatma, su erişimi vb.) bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu, ceza infaz kurumlarında sadece metrekare hesaplamasının değil, mahpusların genel yaşam kalitesinin de göz önünde bulundurulmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Başvurucuya ödenmesine hükmedilen net 115.000 TL manevi tazminat, yaşanan ihlalin ciddiyetini ve mağduriyetin giderilmesi ihtiyacını göstermektedir.
Türkyılmaz Hukuk Bürosu olarak, insan hakları ve mahpus hakları alanındaki bu tür gelişmeleri yakından takip etmekteyiz. Bu karar, ceza infaz kurumlarındaki koşulların iyileştirilmesi ve insan onuruna yaraşır bir yaşamın sağlanması noktasında önemli bir hukuki dayanak oluşturmaktadır.
Karar Künyesi
- Başvuru Numarası: 2021/46044
- Karar Tarihi: 23/12/2025
- Başkan: Basri BAĞCI
- Üyeler: Engin YILDIRIM, Yıldız SEFERİNOĞLU, Kenan YAŞAR, Metin KIRATLI
- Raportör: Rıdvan DEMİR
Hukuki süreçleriniz hakkında profesyonel destek almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.