Maaşım Elden Veriliyor, SGK Gerçek Maaş (Prime Esas Kazanç) Tespiti Davası Nedir?

Maaşınızın bir kısmı elden ödeniyor ve SGK’ya düşük bildiriliyorsa, gerçek maaşınızın tespiti için dava açmanız mümkün. Bu, hem emekli maaşınızı hem de kıdem tazminatınızı doğrudan etkileyen önemli bir haktır.

Bu davayı açmanın şartlarını, gerçek ücretinizi hangi delillerle ispatlayabileceğinizi ve Yargıtay’ın bu tür davalara nasıl yaklaştığını anlatıyoruz.

Gerçek Maaş (Prime Esas Kazanç) Nedir ve Hukuki Altyapısı Neye Dayanır?

İş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku uygulamasında, bir işçinin Kuruma bildirilmesi gereken gerçek kazancına “Prime Esas Kazanç (PEK)” adı verilmektedir. SGK kayıtlarına yansıyan bu kazanç tutarı, işçinin tüm sosyal güvenlik haklarının hesaplanmasında temel alınan en hayati veridir. Prime esas kazanç sadece çıplak maaşınızdan ibaret değildir.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 80. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi uyarınca prime esas kazançların hesabında; hak edilen ücretlerin, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemelerin ve işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarların, ayrıca idare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince sigortalılara o ay içinde yapılan bu nitelikteki ödemelerin brüt toplamı esas alınmak zorundadır.

Diğer bir ifadeyle, elden aldığınız maaş farkları, düzenli primleriniz ve ikramiyelerinizin tamamı prime esas kazanca dâhildir ve SGK’ya bildirilmesi yasal bir zorunluluktur.

Prime Esas Kazanç tutarının tespitine yönelik talebin temel yasal dayanağı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun Geçici 7. maddesi uyarınca mülga 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun 77. maddesi ve güncel 5510 sayılı Kanun’un 80. maddesidir.

Bu dava ile amaçlanan; davacı işçinin, işin ve işyerinin kapsam ve niteliği dikkate alınarak gerçek ücretinin ve davalı SGK’ya davalı işveren tarafından ödenmesi gereken primlerin miktarının belirlenebilmesidir. Bu kapsamdaki detaylı yasal düzenlemeler hakkında Sosyal Güvenlik Hukuku sayfamızdan da bilgi alabilirsiniz.

SGK Gerçek Maaş (Prime Esas Kazanç) Tespiti Davası Açma Şartları Nelerdir?

Maaşın elden verilmesi durumunda açılacak olan bu davanın kabul edilebilmesi için belirli hukuki şartların bir arada bulunması gerekir. İşçinin, prime esas kazanç tespiti talebinde bulunabilmesi için şu koşulları sağlaması aranır:

Not: 5510 sayılı Kanun’un 82. maddesinde (mülga 506 sayılı Kanun m. 78) prime esas günlük kazançların alt ve üst sınırları belirlenmiştir. Gerçek maaşınız tavan sınırın üzerinde olsa dahi, prime esas kazanç tespiti ancak kanunun belirlediği yasal üst sınıra kadar olan kısım için yapılabilir.

Gerçek Ücreti (Maaşı) İspatlama: Deliller, Sınırlar ve Yargılama Usulü

Hizmet tespiti (çalışılan günlerin tespiti) davalarında çalışma olgusu her türlü delille (tanık dâhil) ispatlanabilirken, iş “ücretin” ispatına geldiğinde hukuki kurallar son derece katılaşmaktadır. “Maaşım elden veriliyordu, şahitlerim var” demek, davanın kazanılması için tek başına yeterli değildir.

Yazılı Delil (Senetle İspat) Zorunluluğu

Prime esas kazancın (gerçek ücretin) ispatında Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) ilgili maddelerinde öngörülen “yazılı delille ispat” kuralları devreye girer. HMK’nın 200. maddesi (mülga 1086 sayılı HUMK m. 288) uyarınca, belirli bir sınırı aşan alacak ve ücret iddialarının mutlaka yazılı delille (senetle) kanıtlanması zorunluluğu bulunmaktadır. Buradaki sınır, SGK’ya bildirilen ücret ile iddia edilen gerçek ücret arasındaki fark değil, iddia edilen gerçek ücretin “tamamıdır”.

Gerçek ücreti kanıtlamaya yarayacak yazılı deliller şunlardır:

• İşçinin imzasını taşıyan, asıl ücreti gösteren gayri resmi maaş bordroları veya para makbuzları.
• Elden ödenen kısımların işverenin veya şirket yetkililerinin banka hesaplarından işçinin banka hesabına “maaş farkı, avans, elden maaş” gibi açıklamalarla veya düzenli olarak yatırıldığını gösteren banka kayıtları.
• İşverenin usulüne uygun tutulan ticari defter kayıtlarındaki çifte muhasebe izleri.

“Delil Başlangıcı” ve Tanık Dinletme İmkanı

Eğer işçinin elinde gerçek ücreti tam anlamıyla ispatlayan kesin bir belge yoksa, dava hemen reddedilmez. HMK’nın 202. maddesi (mülga HUMK m. 289) uyarınca “Delil Başlangıcı” kuralı devreye girer. Tespiti istenen miktar yasal sınırı aşıyor olsa bile, varlığı iddia edilen çalışmanın öncesine veya sonrasına ait yazılı delil başlangıcı sayılabilecek belgeler bulunuyorsa, işte o zaman mahkemede “tanık (şahit)” dinletilmesi mümkün hâle gelir.

Emsal Ücret Araştırması Hayati Önem Taşır

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun son yıllardaki yaklaşımıyla, yazılı delil eksikliği olan durumlarda işçinin mesleki kıdemi, unvanı, yaptığı işin niteliği göz önüne alınarak “Emsal Ücret Araştırması” yapılması zorunludur.

Mahkeme; ilgili meslek odalarına (örneğin mühendis ise Makine Mühendisleri Odasına, avukat ise Baroya), sendikalara veya TÜİK’e yazı yazarak “Bu niteliklerde, bu kıdemde bir işçi bu işyerinde ortalama ne kadar maaş alır?” diye sorar. Gelen emsal ücret raporları, tanık beyanları ve işin niteliği bir bütün olarak değerlendirilip gerçek maaş tespit edilir.

Dikkat Edilmesi Gereken Husus: İşverenin mahkemede gelip “Evet, ben işçiye asgari ücret bildirdim ama elden 50.000 TL veriyordum” diyerek iddiayı kabul etmesi (ikrar), davanın taraflarından olan davalı Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) yönünden bağlayıcı değildir ve kesin delil niteliğinde görülemez. SGK kamu kurumu olduğundan, danışıklı dövüşü engellemek adına mahkeme, işverenin kabul beyanına rağmen gerçek ücreti resen (kendiliğinden) delillerle araştırmak zorundadır.

Yargıtay ve Emsal Kararlar Işığında Gerçek Maaş (Prime Esas Kazanç) Tespiti Davasına Yaklaşım

Yargıtay’ın prime esas kazancın (gerçek maaşın) tespiti davalarındaki yerleşik içtihatları, bu davaların işçinin emeklilik hakkını koruması bakımından ne kadar kritik olduğunu ve ispat kurallarının nasıl işletilmesi gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 2020/10-681 Esas, 2023/1086 Karar sayılı emsal içtihadında konunun temeli şu şekilde özetlenmiştir: “Bilindiği üzere belli bir dönemdeki çalışmaların tespiti istemini içeren hizmet tespit davası, dava dilekçesinde açıkça belirtilmiş olmasa da 506 Sayılı Kanun’un 79. maddesinin 10. fıkrasında da (5510 Sayılı Kanun’un 86/9. maddesi) düzenlendiği üzere özünde prime esas kazançlarının ve prim ödeme gün sayılarının tespiti talebini de içermektedir.

Mahkemenin hizmet tespitine ilişkin ilamı ise işverenin Kuruma vermediği bildirgeler yerine geçecek belge niteliğindedir. Bu nedenle mahkeme dava sonunda vereceği kararda tespit edilen dönem için aylar itibariyle prim ödeme gün sayıları ile 506 Sayılı Kanun’un 77. maddesine (5510 Sayılı Kanun’un 86. maddesi) göre hesaplanacak olan “o dönemdeki” bir günlük ücreti de belirtecektir.”.

Bu karar açıkça göstermektedir ki, mahkeme işçinin sadece o işyerinde çalışıp çalışmadığını değil, aynı zamanda hangi gerçek ücret (prime esas kazanç) üzerinden çalıştığını da tespit ederek Kuruma (SGK’ya) bildirmekle yükümlüdür. Böylece SGK, eksik primleri gecikme zammı ve faiziyle birlikte işverenden tahsil edecek; işçinin emekli maaşı matrahı da bu gerçek ve yüksek ücret üzerinden yeniden hesaplanacaktır.

Ücretin ispatı hususunda ise Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin yerleşik kararları (örneğin 2010/6201 E., 2011/15176 K. ve 2017/6424 E., 2019/8353 K. sayılı kararları) uyarınca; tespiti istenilen sürenin öncesinde ve sonrasında delil başlangıcı sayılabilecek ödeme belgeleri yoksa, yazılı delil sınırını aşan ücret iddialarının sadece salt tanık beyanlarıyla ispatlanamayacağı, mutlaka HMK 200. madde kapsamında yazılı delille ispatın zorunlu olduğu vurgulanmıştır.

Bu nedenle, elden alınan maaşlara dair küçük notların, mail yazışmalarının veya şirket içi puantajların dahi “delil başlangıcı” olarak dosyaya sunulması davanın kazanılmasında hayati role sahiptir.

Uzman Avukat Değerlendirmesi ve Sonuç

Maaşınızın bir kısmının elden ödenmesi, emeklilikte alacağınız maaşı, kıdem tazminatınızı ve olası bir iş kazasında bağlanacak geliri düşürüyor. SGK gerçek maaş (prime esas kazanç) tespiti davası bu gerçek maaşı kayıt altına almanın yolu.

Ama maaşım elden veriliyor, şahitlerim var demek tek başına yeterli değil. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun senetle ispat kuralları, delil başlangıcı istisnaları ve emsal ücret araştırması gibi teknik detaylar bu davada belirleyici.

Prime esas kazancın tespiti davasında dosyayı kazandıran şey beyan değil, ödemenin izidir. Elden verilen kısmın varlığını gösteren banka hesap hareketleri, işverenin kendi yazışmaları, ücret pusulaları, meslek odası ve sendikanın o iş kolu için bildirdiği emsal ücret araştırması ile aynı işi yapan çalışanların bordroları dosyanın omurgasını oluşturur. Süre bakımından bu dava da hizmet tespiti davasıyla aynı çerçevede değerlendirilir; 5510 sayılı Kanun’un 86. maddesindeki beş yıllık hak düşürücü süre, kazancın geçtiği yılın sonundan başlar.

Kurumun kendi denetim elemanlarının kayıt ve belgeye dayanmayan tespitlerinde ise en fazla tespit tarihinden geriye bir yıllık süre dikkate alınır, bu yüzden müfettiş incelemesi mahkeme kararının yerini tutmaz. Sigortasız çalışma için açılacak hizmet tespiti davasını ve sigortasız çalışmanın ispat yollarını ayrı yazılarda ele aldık. Sosyal Güvenlik Hukuku alanındaki deneyimimizle, gerçek ücretinizi gösteren delilleri değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR