Sözleşmede Olmayan Fazla İşleri Yapan Müteahhit (Usta) Bu İşlerin Parasını İsteyebilir mi?

Müteahhit veya usta, sözleşmede yazmayan ek işler yaptıysa, bu işlerin parasını isteyip isteyemeyeceği iki şeye bağlı: bedelin götürü olarak kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı ve ilave işin işsahibinin yazılı talebiyle yapılıp yapılmadığı. Götürü bedel usulüyle anlaşılan sözleşmelerde bu talep özellikle tartışmalı.

Götürü bedel kuralının kapsamı dışındaki işlerin bedelinin hukuken nasıl talep edildiğini ve Yargıtay’ın ispat kuralları ile delil yönetimine yaklaşımını anlatıyoruz.

Eser Sözleşmelerinde “Götürü Bedel” Kuralı ve Kapsamı Dışındaki İşler

Müteahhitlerin fazla iş bedeli taleplerini reddeden iş sahiplerinin en büyük dayanağı, taraflar arasındaki sözleşmenin “Götürü Bedel” (anahtar teslim) olmasıdır. Bu hukuki kavramı doğru analiz etmek, davanızın stratejisini belirlemenin ilk adımıdır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu‘nun (TBK) 470. maddesi uyarınca kurulan eser sözleşmelerinde, eğer bedel “götürü” olarak belirlenmişse; yüklenici (müteahhit), eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür. Kanunun 480. maddesine göre eser, öngörülenden daha fazla emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile yüklenici, belirlenen bedelin artırılmasını kural olarak isteyemez. İş sahipleri genellikle bu maddeye sığınarak ödemeden kaçarlar.

Fakat burada gözden kaçırılan ve sizi haklı çıkaran devasa bir yasal istisna vardır: TBK’nın 480. maddesindeki bu kısıtlama, sadece sözleşme ve projeye dâhil olan imalatlar için geçerlidir. Eğer yapılan imalat, sözleşmenin asıl kapsamında olmayan, projede gösterilmeyen “sözleşme dışı fazla (ilave/ek) iş” ise, bu kısıtlamanın hiçbir geçerliliği kalmaz.

Sözleşme Dışı Fazla (İlave) İşlerin Bedeli Hukuken Nasıl Talep Edilir?

Müteahhit, sözleşmede kararlaştırılanın ötesinde bir imalat gerçekleştirdiğinde ve bu imalat iş sahibinin yararına olduğunda, iş sahibi bu fazladan imalatı mülkiyetine geçirerek haksız bir şekilde zenginleşmiş olur. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına ve hukuk sistemimize göre; usulüne uygun bir sözleşme yapılmaksızın gerçekleştirilen fazla imalatların bedeli, TBK’nın 526. ve devamı maddelerinde düzenlenen “Vekâletsiz İş Görme” hükümleri uyarınca iş sahibinden talep edilebilir.

Vekâletsiz iş görme; bir kimsenin (müteahhidin), kendisinden özel bir talep (yetki) olmasa veya bu konuda bir sözleşme imzalanmamış olsa dahi, bir başkasının (iş sahibinin) menfaatine ve yararına olacak şekilde bir iş görmesidir. Yaptığınız ekstra dolaplar, fazladan attığınız beton veya kalitesini yükselttiğiniz seramikler iş sahibinin arsasına/evine kalıcı bir değer kattığı için, hukuk bu katma değerin bedelinin size ödenmesini emreder.

Fazla İşlerin Bedeli Hesaplanırken Hangi Kriterler Dikkate Alınır? (Kritik Strateji)

Peki bu fazla işlerin bedeli nasıl hesaplanacaktır? Asıl sözleşmedeki düşük birim fiyatlardan mı, yoksa güncel piyasa şartlarından mı? İşte müteahhitlerin yüzünü güldüren yasal kural tam bu noktada devreye girer.

Yargıtay uygulamalarına göre; sözleşme kapsamı dışında kalan fazla (ilave/ek) işlerin bedeli, imalatın yapıldığı tarihteki mahalli serbest piyasa rayiçlerine göre belirlenir. Ancak bu hesaplama yapılırken, davalarda çok sık yapılan ve müteahhitlerin parasını eksik almasına yol açan kritik bir teknik detay bulunmaktadır:

Davanızda, uzman avukatlarımız aracılığıyla bilirkişi raporlarındaki bu hatalı KDV ve kâr hesaplamalarına anında müdahale edilmesi, davanızın Yargıtay’dan dönerek yıllarca uzamasını engelleyen hayati bir usul adımıdır.

Kamu İhalelerinde (YİGŞ) Fazla İmalat Durumu Nasıldır?

Eğer taşeron olarak özel bir şahsa değil de, ihale mevzuatına tabi bir devlet kurumuna (idareye) karşı bir yapım işi üstlenmişseniz, fazla işlerin bedelinin hesaplanması bambaşka kurallara tabidir. Kamu idareleri ile akdedilen sözleşmelerde “Yapım İşleri Genel Şartnamesi” (YİGŞ) hükümleri uygulanır.

Devlete yaptığınız bir anahtar teslim götürü bedel inşaatta, idarenin talebiyle sözleşme dışı fazla iş yaparsanız şu kurallar işletilir:

Kamu projelerinde fazla imalat talebinde bulunabilmek için, hak ediş raporlarına zamanında ve usulüne uygun şekilde (YİGŞ m. 40-41) “ihtirazi kayıt” düşülmesi mutlak bir zorunluluktur. İhtirazi kayıt düşülmeden imzalanan hak edişler, o alacaktan yasal olarak vazgeçtiğiniz anlamına gelir.

Yargıtay’ın Emsal Karar Yaklaşımı: İspat Kuralları ve Delil Yönetimi

Yargıtay’ın eser sözleşmelerindeki fazla imalat davalarına bakış açısı, müteahhide hakkını teslim etmek üzerine kuruludur; ancak Yargıtay bu hakkın “kesin ispat kurallarına” dayanmasını emreder. Bir davada iş sahibi “Ben böyle bir iş istemedim, kendi kafasına göre yaptı” diyebilir.

Yargıtay ve borçlar hukuku kuralları uyarınca; eser sözleşmelerinde “işin yapılıp teslim edildiğini ispat külfeti yükleniciye (müteahhide)” aittir. Sözleşme dışı (ilave) imalat yaptığınızı, bu imalatların sözleşme veya asıl proje kapsamında olmadığını, bizzat sizin tarafınızdan inşa edildiğini ve yapılan bu fazla imalatların iş sahibinin (müşterinin) yararına olduğunu yasal delillerle kanıtlamak zorundasınız.

Bu ispat süreci nasıl yönetilir?

1. Yerinde Keşif ve Bilirkişi İncelemesi: Mahkemece, konusunda uzman teknik bir bilirkişi heyeti atanır. Bu heyet inşaat alanına (mahalline) giderek keşif yapar. Sözleşme kapsamındaki asıl işler ile sizin yaptığınız sözleşme dışı fazla işler tek tek ayrıştırılır.
2. Fiziki Oran Tespiti: Yargıtay uygulamalarına göre; gerçekleştirilen imalatın fiziki oranın tespiti yapılır ve bu fazla imalatların o tarihteki serbest piyasa değerleri (KDV ve kâr dâhil olarak) kuruşu kuruşuna hesaplanarak resmi bir rapora bağlanır.
3. Takas ve Mahsup İtirazlarının Savuşturulması: Müşteri, “Müteahhit işi geciktirdi, ceza kesilmesi lazım, bu yüzden fazla işlerin parasını ödemiyorum” şeklinde savunmalar (takas/mahsup itirazı) yapabilir. Tüm bu itirazların aynı dava dosyası içinde hukuken çürütülmesi gerekir.

İlave İş Talebini Belgeye Bağlamanın Yolu

Sözleşme dışı işlerde tartışmanın tamamı tek bir soruya iner: bu iş kimin talebiyle yapıldı. Götürü bedelle çalışılan işlerde Türk Borçlar Kanunu’nun 480. maddesi yükleniciyi bağladığı için, ilave iş bedeli ancak işsahibinin talebi ispatlanabilirse istenebilir.

İşsahibi tarafında korunmanın yolu basittir: sözleşmeye, ilave işlerin ancak yazılı onayla yapılacağına ve onaysız yapılan işlerin bedelinin istenemeyeceğine dair bir madde koymak. Böyle bir madde varsa müteahhidin sonradan getireceği ek fatura dayanaksız kalır. Sözleşmede böyle bir kayıt yoksa bile, ilave işin sizin talebinizle yapıldığını ispat yükü onu talep edene aittir.

Yüklenici tarafında ise korunmanın yolu her ilave iş için yazılı talep almaktır. Kısa bir mesajlaşma bile yeterli olabilir; önemli olan işin tanımının, kararlaştırılan bedelin ve talebin tarihinin kayda geçmesidir. Şantiye defterine düşülen ve işsahibince imzalanan notlar da aynı işlevi görür.

Uyuşmazlık mahkemeye taşındığında bilirkişi iki ayrı hesap yapar: sözleşme kapsamındaki imalatın bedeli ve sözleşme dışı yapıldığı iddia edilen işlerin bedeli. İkinci grup için işsahibinin talebi ispatlanamazsa, götürü bedelli sözleşmelerde bu işlerin bedeline hükmedilmez. Bu nedenle inşaat sürerken yapılan her değişikliğin tarihli biçimde kayıt altına alınması, sonradan yapılacak hiçbir savunmadan daha değerlidir.

Avukat Değerlendirmesi ve Sonuç

Müteahhit veya usta olarak sözleşme dışında yaptığınız ekstra işler, müşteriye sunduğunuz bedelsiz bir hediye değil. Vekaletsiz iş görme kuralları ve serbest piyasa rayici hesaplamaları, bu ek işlerin bedelini almanızı sağlıyor.

Ama bu bedeli almak için ihaleli işlerde Yapım İşleri Genel Şartnamesi’ndeki yüzde 10 limit kuralının, özel işlerde ise bilirkişi tespitinin doğru uygulanması gerekiyor.

Sözleşmede olmayan işlerin bedeli, işin kimin talimatıyla yapıldığına bakılarak belirlenir. Bedel götürü olarak kararlaştırılmışsa Türk Borçlar Kanunu’nun 480. maddesi nettir: yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür ve eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirmiş olsa bile bedelin artırılmasını isteyemez. Yani müteahhidin kendiliğinden yaptığı ilave işler için ek para istemesi kural olarak mümkün değildir. Bu kuralın iki istisnası vardır. Birincisi işsahibinin talebiyle yapılan ilave işlerdir; bunlar sözleşme dışı yeni bir iş sayılır ve bedeli istenebilir.

İkincisi aynı maddenin ikinci fıkrasındaki uyarlama hâlidir: başlangıçta öngörülemeyen ya da öngörülüp göz önünde tutulmayan durumlar götürü bedelle yapımı engeller veya son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Bu nedenle ilave iş taleplerinde belirleyici olan, o işin yazılı olarak talep edilip edilmediğidir. Fazla ödenen paranın iadesini ayrıca anlattık. Eser Sözleşmesi Davaları alanındaki deneyimimizle, talep edilen ilave bedelin dayanağını değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR