Tasarrufun İptali Davası Şartları Nelerdir?

Borçlunun malını kaçırdığını fark ettiğinizde tasarrufun iptali davası açabilmeniz için birkaç şartın bir arada bulunması gerekiyor, tek başına haklı olmanız yetmiyor.

Dördüncü Kişiye Devir ve Davanın Bedele Dönüşmesi

Kötü niyetli borçlular mal kaçırırken genellikle zincirleme işlemler kurgular. Borçlu, malı güvendiği birine (3. kişi) satar; o kişi de davadan kurtulmak için piyasadan habersiz, tamamen “iyi niyetli” bir yabancıya (4. kişiye) satar. Eğer mahkeme dördüncü kişinin gerçekten iyi niyetli olduğuna kanaat getirirse onun tapusunu iptal etmez.

Ancak alacaklının hakkı zayi olmaz; İİK md. 283/2 uyarınca dava “bedele dönüşür”. Bu durumda, mal kaçırma planına alet olan kötü niyetli üçüncü kişi, o malı dördüncü kişiye elinden çıkardığı tarihteki “gerçek piyasa değeri” üzerinden, davacının alacağından fazla olmamak üzere nakden tazminat ödemeye mahkûm edilir.

Aşağıda hangi mal devirlerinin iptal edilebileceğini, aciz belgesi gibi ön şartları ve Yargıtay’ın organik bağ kriterini anlatıyoruz.

Tasarrufun İptali Davası Nedir ve Temel Amacı Nelerdir?

Tasarrufun iptali davalarının hukuki varlık sebebi ve temel amacı; borçluların henüz tasarruf yetkilerinin kısıtlanmamış olduğu dönemde (yani haklarında fiili bir haciz veya iflas kararı verilmeden önce), alacaklılarından mal kaçırmak amacı ile kötü niyetle yapmış oldukları hukuki işlemlerin davacı alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlamaktır.

Bu dava, gayrimenkulün tapu kaydını iptal edip eski malik olan borçlu adına tescil edilmesini sağlayan bir ayni hak davası (tapu iptal ve tescil davası) değildir. Davacı, iptal davası sabit olduğu (kazanıldığı) takdirde, hileli devre konu edilen mal üzerinde doğrudan doğruya cebri icra yolu ile hakkını almak yetkisini elde eder.

Yani davanın konusu bir taşınmazsa, davalı üçüncü şahıs üzerindeki tapu kaydının tashihine (düzeltilmesine) mahal olmadan o taşınmazın doğrudan haciz ve satışını isteyebilirsiniz. Bu yasal nedenle dava, tamamen alacaklıya alacağını tahsil olanağını sağlayan nispi nitelikte ve şahsi bir davadır.

Bu davaların felsefesine ve yürüttüğümüz stratejik çözüm yöntemlerine ilişkin genel bilgilere Tasarrufun İptali Davaları sayfamızdan da her zaman ulaşabilirsiniz.

Tasarrufun İptali Davası Açmanın Temel Şartları Nelerdir?

Borçlunun yaptığı her mal devrinin anında mal kaçırma sayılarak iptal edileceğini düşünmek usul hukuku açısından doğru değildir. İptal davasının esastan incelenebilmesi ve mahkemenin davayı kabul edebilmesi için yasanın aradığı katı usuli dava şartlarının yargılamanın hemen başında tam ve eksiksiz olarak sunulması gerekmektedir. Bir tasarrufun iptali davasının dinlenebilmesi için aranılan temel şartlar şunlardır:

• Gerçek Bir Alacağın ve Kesinleşmiş İcra Takibinin Bulunması: Davacı alacaklının, borçludan muvazaalı (danışıklı) olmayan, gerçekten var olan bir alacağının bulunması gerekir. Davalı üçüncü kişi bu alacağın gerçek olmadığını iddia ederse, mahkeme bu hususu araştırıp ispat imkânı vermelidir. Ayrıca, davacı alacaklının borçlu hakkında bir icra takibi yapmış olması ve bu takibin itiraz edilmeksizin veya itirazın bertaraf edilmesi yoluyla kesinleşmiş olması yasal bir zorunluluktur. İcra takiplerinin nasıl başlatılacağı ve kesinleşeceği konularında detaylı bilgi için İcra Hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
• Borcun Doğumunun Tasarruftan Önce Olması: Belki de davanın en kritik kuralı budur; iptali istenilen tasarruf işleminin (satışın/devrin), alacaklının borcunun doğum tarihinden sonra yapılmış olması zorunludur. Alacaklı, borç ilişkisi kurulurken borçlunun o anki mevcut malvarlığına güvenerek işlem yaptığı için, borç doğmadan aylar veya yıllar önce yapılmış olan mülkiyet devirleri bu davaya konu edilemez.
• Aciz Belgesinin Alınmış Olması: İptal davası açan alacaklının elinde borçlu hakkında alınmış “kesin” veya “geçici” aciz belgesi bulunmalıdır. Borçlunun kayıtlı adresinde yapılan fiili haciz sırasında hacze kabil (haczedilebilir) mal bulunmadığını gösteren haciz tutanağı da İİK’nın 105. maddesi gereğince geçici aciz belgesi hükmündedir. Aciz belgesi dava açılırken sunulabileceği gibi, yargılamanın sonuna kadar da dosyaya ibraz edilebilir.
• Hak Düşürücü Süreye (Zamanaşımı) Riayet Edilmesi: Tasarrufun iptali davaları, iptali istenen batıl tasarrufun (hileli mal devrinin) yapıldığı tarihten itibaren en geç 5 (beş) yıl içinde açılmalıdır. Bu süre bir zamanaşımı olmayıp kesin hak düşürücü süredir; dolayısıyla mahkemece yargılamanın her aşamasında kendiliğinden (resen) dikkate alınır.

Hangi Tür Mal Devirleri İptal Edilebilir? (İptal Sebepleri)

İcra ve İflas Kanunu, borçlunun iptal edilebilecek şüpheli tasarruflarını üç ana grup altında düzenlemiştir. Davacı taraf, bu yasa maddelerinden herhangi birine dayanmış olsa dahi, mahkeme bununla bağlı kalmaksızın diğer maddelerdeki şartların oluştuğunu tespit ederse iptal kararı verebilir.

1. İvazsız (Karşılıksız) Tasarruflar ve Bağışlamalar (İİK md. 278)

Geçici veya kesin aciz belgesinin düzenlendiği yahut iflasın açıldığı tarihten geriye doğru 1 (bir) yıl içinde yapılan bütün bağışlamalar ve ivazsız (karşılıksız) tasarruflar kesin olarak iptale tabidir. Kanun, özellikle şu iki durumu mutlak bağışlama sayar:

2. Aciz Halinde Yapılan Şüpheli İşlemler (İİK md. 279)

Borçlunun haciz veya acizden yahut iflasın açılmasından evvelki 1 (bir) sene içinde, borca batık durumdayken yaptığı bazı işlemler şüpheli görülerek iptale tabi tutulmuştur. Bunlar; borçlunun önceden taahhüt etmediği halde mevcut borcunu güvence altına almak için verdiği rehinler, para dışında mutat olmayan araçlarla yapılan ödemeler, vadesi gelmemiş bir borç için yapılan ödemeler ve kişisel hakların kuvvetlendirilmesi için tapuya verilen şerhlerdir.

3. Alacaklılara Zarar Verme Kastıyla Yapılan İşlemler (İİK md. 280)

Malvarlığı borçlarına yetmeyen bir borçlunun, alacaklılarına zarar verme (mal kaçırma) kastıyla yaptığı tüm işlemler iptal edilebilir. Bunun için işlemin yapıldığı tarihten geriye doğru 5 (beş) yıl içinde borçlu aleyhine takip başlatılmış olmalıdır. Bu maddede, borçlunun mali durumunun ve zarar verme kastının işlemin karşı tarafınca bilindiği veya bilinmesini gerektiren açık emarelerin bulunduğu haller hedeflenir.

Özellikle, bir ticari işletmenin veya işyerindeki mevcut ticari emtianın tamamını veya mühim bir kısmını devralan kişinin, borçlunun mal kaçırma kastını bildiği yasal bir karine olarak kabul edilmiştir. Bu tür karmaşık işletme devirleri için Ticaret Hukuku alanındaki dava tecrübelerimiz yol gösterici olacaktır.

İspat Yükü, Yargıtay’ın “Organik Bağ” Kriteri ve Bedele Dönüşme

Tasarrufun iptali davalarında kural olarak ispat yükü, iddia sahibi olan davacı alacaklıdadır. Ancak borçlunun “zarar verme kastı” kişinin iç dünyasına ait bir niyet olduğu için dış dünyada ispatı güçtür. Bu ispat zorluğunu aşmak adına, Yargıtay kararlarıyla içtihat hukukumuza giren en önemli kriter “Organik Bağ”dır.

Borçlu ile malı devralan kişi arasında resmi bir akrabalık olmasa dahi; aralarında yakın arkadaşlık, komşuluk, iş ortaklığı veya ticari şirketler bazında adres ve faaliyet alanı ortaklığı bulunması organik bağ olarak nitelendirilir. Yargıtay, bu tür sosyal ve ticari bağlantıların varlığı halinde davalı 3. kişinin borçlunun mali durumunu ve mal kaçırma kastını bilebilecek konumda olduğunu (kötü niyetli olduğunu) “yaklaşık ispat” kuralları çerçevesinde kabul etmektedir.

Görevli, Yetkili Mahkeme ve Yargılama Usulü

Bir davanın usul hukuku kurallarına uygun açılması, esasa girilebilmesinin ilk şartıdır.

Bu yazıda anılan hükümlerin tam metnine 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu‘nun resmî yayınından ulaşabilirsiniz.

Uzman Avukat Değerlendirmesi ve Sonuç

Tasarrufun İptali Davası açabilmek için birkaç şartın bir arada bulunması gerekiyor. 5 yıllık hak düşürücü sürenin dolmamış olması, aciz belgesinin (haciz tutanağının) alınmış olması ve bir kat fark veya organik bağ gibi ispat kriterlerinin karşılanması bunların başında geliyor.

Sürelerin yanlış hesaplanması, icra takibindeki eksiklikler veya dördüncü kişilere uzanan devirlerde bedele dönüştürme talebinin unutulması, haklı davanın reddine yol açabiliyor.

Tasarrufun iptali davasının şartları dört başlıkta toplanır. Birincisi alacağın varlığı ve takibin yapılmış olmasıdır. İkincisi aciz belgesidir; 277. madde davayı elinde geçici veya kesin aciz vesikası bulunan alacaklıya tanır. Üçüncüsü tasarrufun iptale tabi olmasıdır ve burada üç ayrı yol vardır: 278. madde bağışlamalar ile bağışlama sayılan devirleri, 279. madde aciz halindeki rehin, para dışı ödeme ve vadesi gelmemiş borç ödemelerini, 280. madde ise zarar verme kastıyla yapılan tüm işlemleri kapsar.

Dördüncüsü süredir; 284. madde davanın batıl tasarrufun vuku tarihinden itibaren beş yıl içinde açılmasını arar, 280. madde ayrıca işlemden itibaren beş yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takipte bulunulmuş olmasını şart koşar.

Davalı çevresi de 282. maddede bellidir: borçlu, borçluyla işlem yapan veya kendisine ödeme yapılan kişiler ile mirasçıları ve kötü niyetli üçüncü şahıslar. Kastın nasıl ispatlandığını ayrıca anlattık. Tasarrufun İptali Davaları alanındaki deneyimimizle, dosyanızın bu dört şartı karşılayıp karşılamadığını değerlendirmek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR