Emekli Sigortasız Çalışırsa Ne Olur? Cezası, Maaşı ve Dava Hakkı

Emekli olmak, sigortasız çalışmayı serbest bırakmaz. Emekli aylığı alan biri bir işverenin yanında çalışıyorsa, işveren onu sosyal güvenlik destek primi ya da tam sigortayla Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır. Bildirmezse cezayı ödeyen esas olarak işverendir: 5510 sayılı Kanun m.102’ye göre sigortasız çalıştırma denetimle ya da mahkeme kararıyla ortaya çıkarsa, işverene her sigortalı için asgari ücretin 2 katı idari para cezası verilir.

Emekli çalışanın kendisi ise sigortasız dönemi hizmet tespiti davasıyla kayda geçirtebilir ve kıdem tazminatı gibi işçilik haklarını isteyebilir. Yargıtay, emekli aylığı alan kişinin bu davayı açmakta hukuki yararı olduğunu kabul eder.

Emekli Sigortalı Çalışmak Zorunda mı?

Evet. 5510 sayılı Kanun m.92’ye göre sigortalı olmak zorunludur; sigorta hak ve yükümlülüklerini ortadan kaldıran, azaltan ya da vazgeçen sözleşme hükümleri geçersizdir. İşverenle “sigortamı yapma, parasını elden ver” diye yapılan bir anlaşma, bu yüzden hukuken hükümsüzdür.

Emekli bir kişinin yeniden çalışmaya başlaması, nasıl bildirileceği sorusunu doğurur ve cevap ilk sigortalılık tarihine göre değişir.

Emekli Maaşı Kesilmeden Çalışılabilir mi?

5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008’den önce sigortalı olmuş ve emekli olmuş kişiler, Geçici m.14 uyarınca sosyal güvenlik destek primi ödenerek emekli aylığı kesilmeden çalışabilir. Bu primin bir kısmı çalışandan, bir kısmı işverenden kesilir ve prim ödeme yükümlüsü işverendir. Bu kişiler hakkında iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır.

1 Ekim 2008’den sonra ilk kez sigortalı olmuş ve emekli olmuş kişiler için kural farklıdır. M.30/3-a’ya göre bu kişilerin hizmet sözleşmesiyle çalışmaya başlaması halinde yaşlılık aylığı, çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ödeme döneminde kesilir ve tüm sigorta kollarından prim ödenir. Çalışma bitip yeniden aylık istendiğinde, emeklilik sonrası çalışma da hesaba katılarak aylık yeniden bağlanır.

Emekli aylığı alırken çalışmanın aylığa etkisini yaşlılık aylığı alırken sigortalı çalışma sayfasında ayrıca anlattık.

Sigortasız Çalışmanın Cezası Kime?

İşveren, çalışanı işe başlamadan önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle SGK’ya bildirmek zorundadır. M.102’ye göre:

• Bildirge süresinde verilmezse, her sigortalı için asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır.
• Bildirgenin verilmediği mahkeme kararından, SGK denetiminden ya da başka bir kamu kurumunun tespitinden anlaşılırsa ceza her sigortalı için asgari ücretin 2 katıdır.
• Bu tespitten sonraki 1 yıl içinde aynı durum tekrar ortaya çıkarsa ceza her sigortalı için asgari ücretin 5 katına çıkar.

İşveren ayrıca ödenmeyen primleri gecikme zammıyla birlikte öder. Yani sigortasız çalıştırmanın asıl yükü işverenin üzerindedir.

Ceza tutarları asgari ücrete bağlı olduğu için her yıl değişir. Birden fazla emekliyi sigortasız çalıştıran bir işverende ceza, çalıştırılan kişi sayısıyla çarpılarak hesaplanır; bu yüzden toplu denetimlerde tutarlar hızla büyür. İşveren bu cezaya tebliğden itibaren 15 gün içinde SGK’ya itiraz edebilir; itiraz reddedilirse 30 gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Cezayı 15 gün içinde peşin öderse dörtte üçü tahsil edilir.

Emeklinin Kendisine Bir Yaptırım Var mı?

Sigortasız çalıştırılan emekliye ayrıca bir idari para cezası öngörülmemiştir. Ancak 1 Ekim 2008’den sonra sigortalı olmuş bir emekli, çalıştığı dönemde aylığı kesilmesi gerektiği halde aylık almaya devam ettiyse, SGK bu dönemde ödenen aylıkları yersiz ödeme olarak geri isteyebilir. Bu yüzden sigortasız çalışma, sonradan ortaya çıktığında emekliyi de maddi olarak etkileyebilir.

2008 öncesi sigortalı emeklilerde aylık kesilmez; sigortasız dönem hizmet tespitiyle kayda geçirildiğinde, o dönemin destek primi işverenden istenir.

İşverenle Elden Maaş Anlaşması Yaptıysanız

Uygulamada bazı emekliler, emekli maaşı kesilmesin diye işverenle sigortasız ve elden ücretle çalışmaya kendileri razı olur. M.92’ye göre bu anlaşma geçersizdir; sigortalılık tarafların iradesine bırakılmamıştır. Anlaşmanın varlığı, işverenin bildirim yükümlülüğünü ve cezasını ortadan kaldırmaz.

Sizin açınızdan da bu anlaşma güvenilir değildir. İş kazası geçirdiğinizde ya da işten çıkarıldığınızda, kayıt olmadığı için haklarınızı ispat etmeniz zorlaşır. 2008 öncesi sigortalı iseniz destek primiyle maaşınız zaten kesilmeyeceğinden, sigortasız çalışmanın size sağladığı bir avantaj da yoktur.

Emekli Kendi İşini Yaparsa

Emekli biri hizmet sözleşmesiyle değil de kendi adına esnaf ya da serbest meslek sahibi olarak çalışmaya başlarsa, kural farklıdır. M.30/3-b’ye göre 2008 sonrası sigortalılardan bu şekilde çalışmaya başlayanların aylığı, ancak aylığın kesilmesini yazılı olarak istemeleri halinde kesilir. Bu durum işçi olarak çalışmaktan ayrı değerlendirilir ve vergi kaydı, oda kaydı gibi ayrı yükümlülükler doğurur.

SGK’ya Nasıl Bildirilir?

Sigortasız çalıştırıldığınızı SGK il ya da merkez müdürlüğüne yazılı başvuruyla, e-Devlet üzerinden ya da ALO 170 hattından bildirebilirsiniz. SGK bu başvuru üzerine işyerinde denetim yapabilir; denetim tutanağı, ileride açacağınız hizmet tespiti davasında da önemli bir delil olur.

Bildirimden önce hangi sigortalılık grubunda olduğunuzu ve aylığınızın bundan nasıl etkileneceğini öğrenmeniz, beklenmedik bir aylık kesintisi ya da geri ödeme talebiyle karşılaşmamanız için önemlidir.

Hizmet Tespiti Davası Açılabilir mi?

Açılabilir ve Yargıtay bunu açıkça kabul eder. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 2017/1881 E. 2019/5385 K. sayılı kararına göre sigortalı ister destek primine ister tüm sigorta kollarına tabi çalışsın, sigortalılık kamu düzenine ilişkin, kişiye bağlı ve vazgeçilmez bir statüdür. Daire, bildirilmeyen dönemlerin tespitini istemekte hukuki yarar bulunduğunu, aksinin kabulü halinde emeklilerin sigortasız çalıştırılabileceği gibi bir sonuç doğacağını belirtti.

Aynı Daire’nin 2017/5426 E. 2017/7146 K. sayılı kararında yerel mahkeme, davacı aynı dönemde yaşlılık aylığı aldığı için hukuki yarar yokluğundan davayı reddetmişti. Daire bu kararı bozdu; tespitin işçilik alacaklarına konu çalışma süresi ve kısa vadeli sigorta kollarına tabi sigortalılık süresinin belirlenmesi bakımından hukuki yarar taşıdığını kabul etti.

2019 tarihli kararda Daire ayrıca, emeklinin aylığı kesilmeden mi yoksa tüm sigorta kollarına tabi olarak mı çalışmak istediği konusunda mahkemenin davacının beyanını alması gerektiğine dikkat çekti.

Davayı Açmanın Faydası Ne?

Sigortalı statüsü, çalışırken iş kazası geçirmeniz ya da meslek hastalığına yakalanmanız halinde size ya da ailenize SGK tarafından gelir bağlanmasını sağlar. Kayıt dışı çalışan bu güvenceden yoksundur.

Tespit edilen çalışma süresi ve ücret, kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai ve yıllık izin ücreti gibi işçilik alacaklarınızın ispatında da güçlü bir delildir. Emekli olmanız bu işçilik haklarını ortadan kaldırmaz.

Emekli İşçinin İşçilik Hakları

Emekli olarak çalışan kişi, iş hukuku bakımından diğer işçilerle aynı haklara sahiptir. Aynı işverende en az 1 yıl çalıştıysa ve iş sözleşmesi kanundaki sebeplerden biriyle sona erdiyse, kıdem tazminatına hak kazanır.

Belirsiz süreli sözleşmeyi bildirim süresi vermeden fesheden işveren ihbar tazminatı öder. İş Kanunu m.17’ye göre bu süre, işi 6 aydan az sürmüş işçi için 2 hafta, 6 aydan 1,5 yıla kadar 4 hafta, 1,5 yıldan 3 yıla kadar 6 hafta, 3 yıldan fazla sürmüş işçi için 8 haftadır.

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar için m.41 uyarınca saat ücretinin yüzde 50 fazlasıyla fazla çalışma ücreti ödenir. M.53’e göre en az 1 yıl çalışan işçinin yıllık izin hakkı 1 ila 5 yıl arası kıdemde en az 14 gündür; kullanılmayan izin ücreti iş sözleşmesi sona erdiğinde ödenir. Sigortasız çalışılan sürenin tespiti, bu hakların hesabı için de temel olur.

Davanın Şartları ve Süresi

Dava iş mahkemesinde açılır. Hizmet akdine dayalı zorunlu sigortalılık süresinin tespiti için SGK’ya önceden başvuru şartı ve zorunlu arabuluculuk aranmaz; ancak aynı işverenden işçilik alacakları da istenecekse bu alacaklar için arabulucuya gitmek gerekir.

5510 sayılı Kanun m.86’ya göre hizmet tespiti davası, çalışmanın geçtiği yılın sonundan itibaren 5 yıl içinde açılmalıdır. Aynı işyerinde kesintisiz çalışmada bu süre, uygulamada çalışmanın sona erdiği yılın sonundan itibaren hesaplanır. Sürenin nasıl hesaplandığını hizmet tespiti davasında 5 yıllık süre yazımızda anlattık.

Yazılı belge yoksa çalışma tanıkla ispatlanır. En değerli tanıklar, aynı dönemde o işyerinde kayıtlı çalışan bordro tanıkları ile komşu işyerlerinde çalışanlardır. Banka hesabına yatan ücretler, işyeri yazışmaları ve fotoğraflar da destekleyici delildir.

Sık Karşılaşılan Durumlar

Emekliyim, işveren sigorta yapmıyor ama maaşımı elden veriyor. Bu durum işveren açısından ceza ve prim borcu doğurur; siz de hizmet tespiti ve işçilik alacakları için başvurabilirsiniz.

Sigortasız çalıştığım işten çıkarıldım, kıdem tazminatı alabilir miyim? Emekli olmanız kıdem tazminatına engel değildir; ancak çalışma süresini ve ücreti ispat etmeniz gerekir, hizmet tespiti bu açıdan da önemlidir.

SGK’ya şikâyet edersem emekli maaşım kesilir mi? 2008 öncesi sigortalı emeklilerde destek primiyle çalışma mümkün olduğundan aylık kesilmez; 2008 sonrası sigortalılarda ise aylığın kesilmesi ve yersiz ödenen aylıkların geri istenmesi gündeme gelebilir. Başvurmadan önce hangi gruba girdiğinizi öğrenmeniz önemlidir.

Sonuç

Emekli de sigortalı çalışmak zorundadır; sigortasız çalıştırma ortaya çıkarsa işverene sigortalı başına asgari ücretin 2 katı, tekrarında 5 katı idari para cezası ve prim borcu çıkar. 2008 öncesi sigortalı emekliler destek primiyle maaşları kesilmeden çalışabilir; 2008 sonrası sigortalı olanların aylığı çalışma süresince kesilir. Yargıtay’a göre emekli de sigortasız dönem için hizmet tespiti davası açabilir ve işçilik haklarını isteyebilir.

Sigortasız geçen çalışmanızı kayda geçirmek ve haklarınızı istemek için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Diğer konular için sosyal güvenlik hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

SIKÇA SORULAN SORULAR

İLGİLİ YAZILAR